پارسی‌لاتک در حقیقت یک بسته‌ حروفچینی فارسی است که بر پایه‌ لاتک (Latex) کار می‌کند. اگر بخواهیم در مورد پارسی لاتک صحبت کنیم، ابتدا باید در مورد لاتک، توضیحاتی ارائه کنیم.

لاتک (LATEX) چیست؟

لاتک در حقیقت یک سیستم حروف‌چینی حرفه‌ای است که از آن برای تولید محتوای متنی علمی و ریاضی با کیفیت بالا استفاده می‌شود. اما واقعیت این است که کاربرد لاتک تنها به تولید محتوای متنی علمی محدود نمی‌شود، بلکه از یک نامه‌ ساده گرفته تا حروف‌چینی یک کتاب کامل با استفاده از سیستم لاتک امکان‌پذیر است. اما شاید برایتان جالب باشد اگر بدانید لاتکی که الان می‌شناسیم در سال ۱۹۸۲ تحت عنوان «تک» ساخته شده است و لاتک بعداً بر پایه‌ تک بنا نهاده شده است. در ادامه توضیحاتی را در مورد تاریخچه‌ تک و لاتک ارائه خواهیم کرد.

تاریخچهی تک (TEX)

اگر بخواهیم تاریخچه‌ لاتک را بررسی کنیم، باید ابتدا در مورد تک (TEX) توضیحاتی را ارائه دهیم. تک (TEX) در واقع یک برنامه‌ رایانه‌ای است که توسط دونالد کنوت (Donald E. Knuth) ساخته شد؛ پروژه‌ای که ده سال برای آن وقت صرف شد و جالب است اگر بدانید که کنوت فکر می‌کرد انجام این پروژه در یکسال به اتمام خواهد رسید! هدف از ساخت این برنامه، حروف‌چینی متون عادی و همچنین متون در بردارنده‌ روابط ریاضی بود. در حقیقت کنوت برای ارتقای حروف‌چینی مقالات و همچنین کتاب‌های تألیف شده توسط خود او، اقدام به ساخت این برنامه‌ کامپیوتری نمود.

تک به‌صورتی که اکنون مورد استفاده قرار می‌گیرد و ما آن را می‌شناسیم، در سال ۱۹۸۲ منتشر شد و اکنون نسخه‌ی آن ۱۴۱۵۹۲/۳ است که در حقیقت به عدد «پی» مِیل می‌کند.

لاتک (LATEX) چگونه بهوجود آمد؟

پروژه‌ی تک با وجود قدرت بی‌نظیری که در منظم کردن چیدمان (Layout) نوشته‌ها داشت، اما استفاده از آن نیز دارای پیچیدگی‌های خاصِ خود بود. به همین دلیل برای کاستن از پیچیدگی‌های تک، لاتک توسط «لِسلی لمپورت» (Leslie Lamport) ساخته شد که بر پایه‌ موتور حروف‌چین تک عمل می‌کرد. در حقیقت لاتک مجموعه‌ای از ماکروها است که به نویسنده‌ی محتوای متنی امکان حروف‌چینی و همچنین چاپ محتوای تولید شده (خواه یک نامه‌ی ساده باشد و خواه یک کتاب تخصصی) را می‌دهد. در زمانی که شما مشغول خواندن این مقاله هستید، لاتک توسط «فرانک لیتل باخ» حمایت و توسعه داده می‌شود.

اگر بخواهیم مقداری تخصصی‌تر به موضوع نگاه کنیم، باید بدانیم که لاتک در واقع یک «Markup Language» یا یک زبان نشانه‌گذاری است. در لاتک محتوای نوشتاری شما در یک پرونده‌ متنی نوشته شده و نشانه‌های ویژه‌ لاتک به شکل دستوراتی مابین عبارات نوشتاری قرار داده می‌شوند.

اگر اولین بار است که با واژه‌ی «لاتک» آشنا شده‌اید، احتمالاً الان با خود می‌گویید: «وقتی نرم‌افزار Word وجود دارد چرا باید از لاتک استفاده کنیم؟». برای دریافت پاسخ این سئوال، پیشنهاد می‌کنم تا انتهای این مقاله را بخوانید.

لاتک یا ورد؟ مسئله در این است!

برای پاسخ به این سئوال، بهتر است از یک مقاله از «اندی روبرتس» شروع کنیم. اندری روبرتس مقاله‌ای با عنوان «لاتک به درد همه نمی‌خورد، اما ممکن است به دردِ شما بخورد» دارد و در آن از تجربه‌ی اجبار به استفاده از لاتک می‌گوید. روبرتس در این مقاله عنوان می‌کند که برای ارسال یک مقاله به یک مجله‌ معتبر در حوزه‌ی ریاضی، مجبور بوده است که محتوای خود را در قالب لاتک ارائه کند و همین سرآغاز آشنایی‌اش با لاتک شده تا جایی که الان به این نتیجه رسیده است که هیچ محتوای متنی را نمی‌تواند جز در قالب لاتک ارائه دهد.

موضوعی که باید به آن توجه کرد این است که هر آنچه در نرم‌افزار Word می‌توانید انجام دهید، به‌طور قطع در لاتک نیز قابل انجام است؛ اما هزینه‌ آن کُدنویسی است که باید برای این منظور انجام دهید. اما عکسِ این رابطه همواره برقرار نیست؛ یعنی شما هر آنچه را که در لاتک می‌توانید انجام دهید، در Word قابل دستیابی نیست و این موضوع نیز دقیقاً به‌‌خاطر قابلیت کدنویسی در لاتک است.

در ادامه به برخی از تفاوت‌های لاتک و Word اشاره شده است:

  • لاتک در حقیقت یک نرم‌افزار Open Source (متن باز) و رایگان است. بنابراین تمام اجزای آن برای افرادی که بتوانند با سیستم کُدنویسی آن کار کنند، قابل مشاهده و قابل تغییر است؛ اما Word با وجود اینکه در ایران از آن به‌صورت رایگان استفاده می‌شود، اما در واقع نرم‌افزاری تجاری و غیررایگان است.
  • بسیاری از مقالات تخصصی و به‌خصوص مقالات حوزه‌ی ریاضی، باید بر اساس لاتک حروف‌چینی شوند.
  • با وجود اینکه در Word امکان درج روابط و فرمول‌های ریاضی وجود دارد، اما واقعیت این است که این نرم‌افزار به هیچ عنوان برای این منظور طراحی نشده است. بنابراین اگر در محتوای متنی خود روابط پیچیده‌ ریاضی دارید، پیشنهاد می‌شود از لاتک استفاده کنید.
  • علیرغم اینکه در Word امکانات بسیاری قرار داده شده است، اما این امکانات نیز نیازهای کاربر را به معنای تمام تأمین نمی‌کند. به همین دلیل و با توجه به بسته بودن محیط Word، امکان تغییر در ساختار نرم‌افزار وجود ندارد، اما در لاتک با توجه به ماهیت متن باز بودنِ آن، امکان هرگونه تغییری که در ذهن کاربر قرار گیرد، وجود خواهد داشت.
  • با تمام قابلیت‌هایی که لاتک دارد، اما واقعیت این است که تولید محتوا در لاتک وقت‌گیرتر از Word است. بنابراین اگر محتوای شما یک محتوای غیرتخصصی است، احتمالاً استفاده از Word برای شما یک گزینه‌ی راحت‌تر محسوب خواهد شد.

تا این قسمت از مقاله در مورد تک، لاتک و تفاوت‌هایی که لاتک با Word دارد، مطالبی را آموختید. در ادامه در مورد نسخه‌ فارسی لاتک، یعنی «پارسی لاتک» توضیحاتی ارائه خواهد شد.

پارسی لاتک یا زی پرشین چیست؟

حالا که در مورد لاتک اطلاعاتی به‌دست آورده‌اید، بهتر می‌توانم در مورد پارسی لاتک توضیح دهم. پارسی لاتک در حقیقت یک سیستم حروف‌چینی فارسی بر مبنای لاتک (LATEX) است. پارسی لاتک با استفاده از بسته‌ای با نام «زی پرشین» (XePersian) کار حروف‌چینی به زبان فارسی را انجام می‌دهد. بنابراین افراد و محققانی که قصد دارند تا مقاله‌، کتاب یا هر گونه محتوای متنی خود را بر پایه‌ لاتک تولید کنند، با استفاده از این بسته قادر خواهند بود محتوای خود را به زبان فارسی منتشر نمایند.

زی پرشین در واقع یک بسته از ماکروهاست که بر پایه‌ی موتور XeLatex حروف‌چینی به زبان فارسی را قدرت و کیفیت بسیار بالا انجام می‌دهد. در ادامه به برخی از ویژگی‌های مهم زی پرشین اشاره می‌کنیم:

  • قابلیت و ویژگی اساسی زی پرشین، استفاده از سیستم یونیکُد (Unicode) در کدگذاری متون تهیه شده است. به همین دلیل قابلیت جابه‌جایی محتوای متنی تهیه شده بین Microsoft Word و زی پرشین به سادگی وجود دارد.
  • برای استفاده از زی پرشین، الزامی به استفاده از یک نرم‌افزار خاص برای تولید محتوای متنی ندارید. به‌عبارت دیگر در زی پرشین می‌توانید محتوای متنی خود را در هر ویرایشگر استانداردی تولید کنید.
  • زی پرشین یک نرم‌افزار استاندارد و متن باز است؛ به همین دلیل افرادی که با دانش کُدنویسی آشنا هستند قادر خواهند بود تغییرات مدنظر خود را در این نرم‌افزار انجام داده و خروجی دلخواه خود را کسب نمایند.

از زی پرشین استفاده کنیم یا Word؟

در قسمت‌های قبل همین مقاله، به تفاوت‌های Word و لاتک پرداخته‌ایم. اما واقعیت این است که دلایل استفاده از پرشین زی به‌جای Word می‌تواند بسیار بیشتر از آنچه قبلاً برای لاتک خواندید باشد.

در ادامه به برخی از این دلایل اشاره شده است:

  • برای شعرنویسی به زبان فارسی هیچ قابلیتی در نرم‌افزار Word دیده نشده است و به همین خاطر کاربرانی که قصد شعرنویسی فارسی را در این نرم‌افزار دارند، از ترفندهایی خودساخته برای این منظور استفاده می‌کنند. این در حالی است که در پرشین زی به‌راحتی و با کیفیت بالا می‌توانید اشعار موردنظر را به زبان فارسی بنویسید.
  • شماره‌گذاری صفحات محتوای متنی تولید شده در زی پرشین به‌صورت پیش‌فرض به زبان فارسی انجام خواهد شد. همچنین قابلیت استفاده از حروف (الف، ب، پ و …) و یا عددی حرفی (یک، دو، سه و …)، حروف ابجد (الف، ب، ج، د و …) و … برای شماره‌گذاری صفحات در زی پرشین دیده شده است.
  • در زی‌ پرشین در صورتی که نیاز به درج پاورقی (پانویس) داشته باشید، اگر این پاورقی به زبان فارسی باشد، خود به خود راست چین و اگر به زبان انگلیسی باشد، خود به خود چپ چین خواهد شد.
  • در زی پرشین امکان درج تاریخ روز جاری به شمسی با استفاده از دستور /today وجود خواهد داشت.

جمعبندی

با وجودِ اینکه عمر تک و لاتک در دنیا به حدود ۴۰ سال می‌رسد و استفاده از آن در حروف‌چینی تخصصی در دنیا به شدت رواج دارد، اما در ایران کمتر شناخته شده است. در این مقاله تلاش شد با مفاهیم حروف‌چینی با زی پرشین آشنا شوید. البته برای اینکه بتوانید مفهوم زی پرشین را به خوبی درک کنید، مقدماتی نیز از تک و لاتک نیز ارائه گردید.

Related Posts